Misschien heb je het interview met Wouter Hart al gelezen in ons kwaliteitsrapport?  Maar Wouter was zo enthousiast. Hij heeft ons veel meer verteld dan we in het kwaliteitsrapport kwijt konden. Daarom kun je hier het hele interview met Wouter Hart lezen. Het gedachtegoed van Wouter Hart is een belangrijke inspiratie voor onze manier van werken. Regelmatig vragen wij ons tijdens ons werk af wat ‘de bedoeling’ is. Wouter gaf een lezing tijdens ons jubileumfeest en ieder team heeft een boek van hem in het kantoor liggen. Toen hij hoorde over ons kwaliteitsrapport en de vraag of we hem hiervoor mochten interviewen, maakte hij daar graag tijd voor vrij.

Wouter in het kort
Na zijn creatieve opleiding werkte Wouter een aantal jaar als organisatieadviseur bij diverse organisaties. Hij merkte meer en meer hoe ver het gesprek in organisaties stond van waar het in die organisatie werkelijk om ging en hoe complex het daardoor werd gemaakt.

Wouter ging op zoek naar een mentor en leerde over procesmanagement en bedrijfskunde vanuit een meer filosofisch perspectief. Wouter schreef op zijn 27e jaar het boek ‘Leiders van vandaag – Lessen voor morgen’ dat later in 2009 in Nederland genomineerd zou worden als managementboek van het jaar.

Hij voerde veel gesprekken met inspirerende mensen. Langzamerhand ontstonden in die gesprekken patronen en modellen die de basis vormden onder het boek ‘Verdraaide organisaties’. In 2017 volgde het boek ‘Anders vasthouden’.

Naast het schrijven is Wouter een veelgevraagd spreker. Hij is getrouwd met Bauke en heeft twee kinderen: Jasper (2010) en Sterre (2012).

Voor de mensen die jou boeken niet kennen, waar gaan deze over?

Binnen organisaties heb je een bepaalde leefwereld (de dagelijkse praktijk waarin je werkt). Daar leven de cliënten en daar omheen staan onder andere de begeleiders. In die leefwereld ontstaan constant spannende vraagstukken. Hoe gaan we hiermee om? Het is mens-eigen om die spannende vraagstukken niet te laten bestaan, maar om die vraagstukken weg te halen uit de leefwereld en die via een commissie of een expert te laten vertalen in een oplossing.

Daarmee creëren we een oplossingenmachine, waarbij ondersteunende diensten, managers, externe brancheorganisaties en dergelijke, komen met oplossingen. Hierdoor wordt de leefwereld geconfronteerd met allerlei ‘one size fits all’ oplossingen. En dan komen mensen er achter dat het systeem waarin die oplossingen staan, botst met de leefwereld. Die leefwereld is continue in beweging en zit vol unieke situaties en mensen. Het werkt niet altijd om de vastomlijnde oplossingen die zijn vastgelegd in de systeemwereld toe te passen in de leefwereld.

Wat is nou eigenlijk het spannende vraagstuk dat voor ons ligt? Wat is de bedoeling? Wat hebben de mensen in de leefwereld nodig om het spannende vraagstuk op te lossen? En wat kunnen de oplossingen die geboden worden in de systeemwereld daaraan bijdragen? Over dit soort vragen gaan mijn laatste 2 boeken.

Verdraaide organisaties is een echte bestseller geworden. Waarom nog een boek (Anders vasthouden) over dezelfde thematiek?

In gesprek met de bestuurder van JP vd Bent kwam ik tot een nieuw inzicht. De focus ‘hoe zorgen we ervoor de we ons niet teveel laten leiden door de systeemwereld en het gevoel hebben dat we ergens van af moeten?’ verplaatste naar ‘we moeten niet ergens van af. We moeten ergens naartoe!’ We moeten trouw blijven aan de visie: hoe sluiten we écht aan bij de doelgroep. Ik kwam er steeds meer achter dat we niet ergens tegen moeten vechten, maar ergens voor moeten staan. Dat inzicht heeft geleid tot het boek ‘Anders vasthouden’.

Dogma’s

Ik merkte dat mensen het boek ´Verdraaide organisaties´ wat misbruikten op een manier die ik niet kloppend vond. De systeemwereld gaat over het dogmatiseren van het hier en nu: als je je maar aan de regels houdt, dan komt het wel goed. Men heeft door dat dit niet werkt, maar gaat vervolgens van het tegenovergestelde een dogma maken: instructies zijn niet goed, protocollen zijn fout, we gaan niet monitoren, enz. Mensen schieten heel snel in een bepaalde duidelijkheid, dogma of oplossing. Maar mag iets ook gewoon open zijn? Mag iets spannend zijn of schuren? Iedere situatie en ieder mens is helemaal uniek in zijn wensen, dromen en beperkingen. Daar kan je niet een vaste formule, dogma of systeem op plakken.

Bijvoorbeeld: We hebben bedacht dat het goed is als we vanuit een bredere context kijken naar een cliënt en niet alleen vanuit de professional. Wie zijn nog meer van betekenis voor de cliënt? Als antwoord op die vraag komen we met de methode over de samenwerkingsdriehoek. Wat je vervolgens ziet gebeuren, is dat die samenwerkingsdriehoek op zichzelf weer een doel wordt. Dan moét de familie erbij, of dan mág de buurman er niet bij.

Recept

Als er mensen bij je komen eten en je kan niet zo goed koken, dan is het natuurlijk een heel goed idee om een recept te raadplegen. Alleen moeten we oppassen dat we niet gaan zeggen dat iedereen zich altijd aan datzelfde recept moet houden. Dat is jammer voor de mensen die wel heel goed kunnen koken. Bovendien gaan we dan vergeten te vragen wat mensen eigenlijk lekker vinden, want het is onze professionaliteit geworden om het recept gewoon uit te voeren.

Er is niks mis met een recept en er is niks mis met dat de ene persoon beter kan koken dan de ander. Maar het is mis met het feit dat we moeite hebben om het in de onzekerheid uit te houden en daardoor recepten voor gaan schrijven of voorgeschreven krijgen.

Belonen

Externaliseren is dus dat je iets doet, omdat het van buitenaf wordt gemotiveerd en niet omdat je dit zelf wil of kan. Dit kan dus ontstaan als we ons afhankelijk maken van systemen, maar het kan ook door complimenten of beloningen ontstaan.

Stel je voor: Piet krijgt een zakje snoep na een hardloopwedstrijd en ontdekt dat zijn medeloper geen snoep heeft gekregen. Piet besluit om zijn snoep aan zijn medeloper te geven. Als Piet onze cliënt is en we staan hierbij, dan willen we dit gedrag belonen door een compliment. Dit moeten we niet doen! Piet had al een innerlijke drive om te willen delen. Hij had al een positief belonings-systeem. Door hem te complimenteren gaan we het innerlijke belonings-systeem externaliseren. Daardoor zal Piet de volgende keer niet zozeer delen vanuit een eigen motivatie, maar omdat hij weer op een beloning hoopt. We maken kapot, wat we juist voor elkaar willen krijgen. (Redactie: Belonen hoeft niet verkeerd te zijn, maar wees je ervan bewust dat het belangrijk is om bestaande interne motivatie te koesteren).

Hoe gaan we om met lastige vraagstukken, zonder meteen de duidelijkheid vanuit de systeemwereld er op te plakken?

Het is de kunst om te sturen op het spannende vraagstuk. De vraag is dus niet: heb je de afgesproken oplossing gevolgd? De vraag is: hoe heb jij gereageerd op het spannende vraagstuk?

Sommige mensen worden hier heel nerveus van en pakken de verantwoordelijkheid niet. Dan is het de kunst om dáár leiderschap omheen te ontwikkelen: hoe ga jij het uithouden met spannende vraagstukken? Prima dat je nu nog een recept wilt volgen, maar laten we afspraken dat je er over een half jaar een paar eigen ingrediënten aan toevoegt. Je combineert dan het houvast van buiten en stimuleert de zoektocht van binnen en dan kun je uiteindelijk fantastisch leren koken. Op die manier blijven we dicht bij de bedoeling.

Op welke systemen ben je zelf dol?

Thuis hebben we er veel. Ik vind het fijn dat we in de bestekbak de messen op dezelfde plek hebben liggen. Ik ben blij met instructies bij de Ikea kasten. Recepten vind ik erg prettig. Ik ben blij met het brandalarm, zodat ik kan slapen en niet ‘s nachts zelf hoef te waken. Zo zijn er heel veel systemen waar ik heel blij mee ben.

Een paar dilemma’s

Apple of Android. Apple
Strand of bergen. Bergen
Ochtend of avond. Avond
Bios of de kroeg. Kroeg
Bier of wijn? BIER (met allemaal hoofdletters. Bij deze ;-))
Hoofd of Hart. Hart
Verdraaide organisaties of anders vasthouden? Anders vasthouden
Veiligheid of risico? Risico
Applaus of feedback? Eerste wat de binnen schiet: Applaus. Als ik even nadenk zeg ik feedback.
Beginnen of afronden? Beginnen
Glas half vol of half leeg? Half vol
Avondje op de bank met je vrouw of spreken voor 500 mensen? Avondje met mijn vrouw op de bank
Duidelijkheid of onzekerheid? Duidelijkheid
Nooit meer een bedoeling of nooit meer een dienend systeem? Nooit meer een dienend systeem

Een korte toelichting:
Het applaus heeft toelichting nodig. Thuis teams bij voetbalwedstrijden scoren 70% beter dan uit teams. Dit komt door de twaalfde man, oftewel het publiek. Door applaus durven mensen te gaan staan waar ze voor willen gaan. Feedback is wel belangrijk, maar dat is meer een analyse om te verbeteren. Applaus heeft een hele gave energie.

Hoofd of hart: Ik houd ongelooflijk van het hoofd. Het is tegenwoordig niet meer sexy om te leven vanuit je hoofd. Uit een soort recalcitrantie ben ik geneigd om bij dit dilemma hoofd te zeggen, maar uiteindelijk kan ik dat niet. Ik ben echter wel een aanhanger van het hoofd. We moeten de mogelijkheden van het hoofd eren.

Loslaten en eigenaarschap. Thema’s waar het veel over gaat in jouw boeken. Dit zijn thema’s waar wij in ons werk ook veel mee bezig zijn en het kan best spannend zijn om los te laten. Vind jij dit ook wel eens spannend?

Ik gebruik voor mijzelf vaak het voorbeeld van de kurkjes. Als kinderen leren zwemmen, krijgen ze zwemkurkjes om. Ik probeer in mijn vaderschap mijn kinderen 1 kurkje minder te geven dan ik zelf prettig vind. Het moet voor mij net een beetje buikpijn geven. Voor kinderen moet het leuk/spannend zijn: Te veel kurkjes is niet leuk, te weinig kurkjes is te spannend. Die balans van leuk/spannend is ook belangrijk bij het werken aan ontwikkeling bij jullie cliënten. Dit is echter de theorie. In de praktijk moet ik mijzelf daar enorm in conditioneren. Ik ben namelijk iemand die allerlei scenario’s in zijn hoofd kan halen.

Ook 1 kurkje minder dan je als begeleider prettig vindt?

Ja. Maar het kurkje staat voor ontwikkeling. In de basis geloof ik natuurlijk in veiligheid. Er is een bepaalde ondergrens waar het risico veel te groot wordt en er geen sprake meer is van ontwikkeling. Je kan iemand helpen met ontwikkelen, maar als deze persoon als gevolg van te weinig ‘kurkjes’ onder een auto komt, heeft het niet zoveel zin.

Dit kurkjes verhaal moet natuurlijk niet weer een vaste oplossing of een systeem worden. Soms moet je ook gewoon 5 kurkjes meer geven. Soms kleed ik mijn kinderen helemaal aan, terwijl ze dit prima zelf kunnen. Het is gewoon fijn om af en toe iemand te verwennen of om verwend te worden. Dus van 1 kurkje minder geen dogma maken.

Als het geven van 1 kurkje minder bij een bepaalde cliënt juist averechts werkt, dan doe je dat natuurlijk niet. Het antwoord is dus niet altijd ‘1 kurkje minder’. Bovendien kan je soms advies vragen aan degene die de kurkjes om heeft. We vergeten te vaak een ander te vragen wat hij/zij nodig heeft.

Wat vraagt het van mensen om los te laten of eigenaarschap te pakken?

Je hebt lef nodig om eigenaarschap te pakken in een samenleving die helemaal dicht georganiseerd is. Het woord lef is afgeleid van het Hebreeuwse woord Lev en dat betekend hart. Dat is eigenlijk wel een mooie: als je echt van betekenis wil zijn voor iemand met een beperking en je hebt hier hart voor, dan ga je vanzelf eigenaarschap vertonen en niet alleen uit het systeem werken.

Wat vind je van het kwaliteitskader binnen onze sector?

Ik ken het kwaliteitskader niet, maar ik kan me er wat bij voorstellen. Een kwaliteitskader moet allereerst spannende vraagstukken adresseren en geen oplossingen. Als het oplossingen voorschrijft, vind ik het slecht. Als het spannende vraagstukken creëert is dat mooi, maar dan is het nog afhankelijk of dit met het juiste aantal kurkjes gebeurt. In de grondslag vind ik het spannender om aan de Parabool te vragen: “Hoe hebben jullie invloed op de kwaliteit en hoe kunnen jullie aannemelijk maken dat je daar op de goede manier mee omgaat met de maatschappelijke middelen?” Ik ben benieuwd hoe jullie die vraag inhoudelijk beantwoorden en hoe de antwoorden procesmatig tot stand komen. Wordt het antwoord gegeven door de directeur of door werkgroepjes? Deze vragen vind ik het meest interessant. Ik begrijp dat jullie er voor kiezen om het kwaliteitsrapport in jullie eigen vorm te gieten, dat vind ik in ieder geval mooi!

Zouden we kwaliteitskaders en dergelijke af moeten schaffen?

Ik denk niet dat kwaliteit altijd vanzelf goed gaat. Ik denk niet dat iedere professional altijd goed gericht is op het leven van de cliënten. Ik denk niet dat leidinggevenden altijd kijken wat het team nodig heeft. Soms ben je geneigd om iets niet te doen uit nonchalance of omdat iets spannend is. Wanneer iemand kritisch meekijkt kan het helpen om het nodige wel te doen. Het kan helpen als stok achter de deur. Maar het wordt effectiever als je bijvoorbeeld toetst: hoe kan de Raad van Toezicht ons op scherp zetten en houden om intern op zoek te gaan naar de momenten waarop je het laat lopen? En daar met elkaar over in gesprek gaan en verantwoordelijkheid voor nemen. Ik zeg altijd: Toets niet het vermogen, maar toets het toetsingsvermogen. Dat zou ik spannender vinden dan een kwaliteitskader dat bestaat uit een jaarrapportage waarin de cijfers kloppen. Daar heb je niks aan, resoneert niet na en kost alleen geld (Deze opmerking gaat niet zozeer over ons kwaliteitskader, maar meer over kwaliteitsrapportages in algemene zin).

Hoe zorg je ervoor dat alle lagen van de organisatie bijdragen aan de bedoeling?

‘Hoe’ is ja. Jij vraagt ‘hoe’: dan moet je het gewoon gaan doen. Ik zou dus aan iedereen vragen: hoe draag jij bij aan de bedoeling? Verander-technisch kom je nergens als je je alleen afvraagt of iedereen wel mee komt en het begrijpt. Het is veel interessanter om te bedenken wat er nodig is om te bereiken dat over een half jaar meer mensen hebben gereflecteerd over de bedoeling. Je kan bijvoorbeeld een feestje organiseren waarbij het voor iedereen leuk/spannend wordt om hierover in gesprek te gaan.

Wat ga je in de toekomst doen of schrijven?

Ik heb daar niet een duidelijk plan of doel voor opgesteld. Misschien ga ik steeds meer de macro kant op. Maar het zou ook de kleinere kant op kunnen gaan: hoe geef ik vorm aan de bedoeling in mijn eigen leven? Ik krijg ook wel eens de vraag om een opvoedboek te schrijven, omdat de mechanismes daar ook kunnen werken. Ik zie wel wat er op mijn pad komt…